Η Εθνική επέτειος της 28ης Οκτωβρίου προ των πυλών και ανοίγει για μία ακόμη φορά η συζήτηση για τον βαθμό επαφής παιδιών και νέων με την ιστορία μας. Το βιβλίο της Γιώτας Αλεξάνδρου «Όταν παίζαμε για τη νίκη Καραγκιόζη» (Ελληνοεκδοτική) συνδέει τα παιδιά με τις ρίζες και την ταυτότητά τους με τρόπο απλό και κατανοητό χωρίς κραυγές και υπερβολές. Μιλά για το Έπος του ’40 με κυρίαρχη τη μορφή του Καραγκιόζη: το λαϊκό θέατρο διασκέδασε τον Έλληνα σε εποχές δύσκολες αλλά ανύψωσε και το ηθικό του.
Η ωριμότητα μιας κοινωνίας εξαρτάται άμεσα από την αφομοίωση της συλλογικής μνήμης. Όπως είπε και ο Ρωμαίος ρήτορας Κικέρων: «Το να αγνοείς τι συνέβη πριν γεννηθείς, σημαίνει ότι παραμένεις για πάντα παιδί». Ο Σεφέρης πίστευε ότι η ιστορική γνώση για τα νέα παιδιά δεν πρέπει να είναι μια καταναγκαστική αποστήθιση αλλά μια διαδικασία βιωματικής αφύπνισης γιατί η άγνοια της συνέχειας στερεί από τους νέους ανθρώπους τη δυνατότητα να καταλάβουν τον ίδιο τους τον εαυτό.
Η ψηφιακή εποχή μας αγαπά τη γρήγορη πληροφορία και την εικόνα και δίνει την εσφαλμένη εντύπωση ότι «τα ξέρουμε όλα». Η απλή πρόσβαση σε δεδομένα δεν συμβάλει στην πραγματική κατανόηση του ιστορικού γίγνεσθαι όπως ένα καλό βιβλίο που κάνει τα παιδιά να συμμετέχουν στις ιστορίες τις οποίες διαβάζουν.
Η ιστορία της Γιώτας Αλεξάνδρου μεταφέρει τον αναγνώστη στην Αθήνα, Οκτώβριο του 1940. Αφηγητής είναι ένα 12χρονο αγόρι, ο Λευτέρης, με πατέρα επαγγελματία καραγκιοζοπαίχτη, ο οποίος με την κήρυξη του πολέμου φεύγει για το Μέτωπο. Μέσα από τα μάτια του, παρακολουθούμε τα γεγονότα μέχρι την Απελευθέρωση. Στήριγμά του σε αυτήν τη δοκιμασία είναι η Τέχνη του πατέρα του: οι φιγούρες του Θεάτρου Σκιών χαρίζουν γέλιο και αισιοδοξία, κρατώντας ζωντανή την ελπίδα.
Η συγγραφέας δεν ωραιοποιεί την ιστορία, αλλά με τρόπο συμβατό τα παιδιά αντιλαμβάνονται τις έννοιες της πείνας, του φόβου, της απώλειας, αλλά και της αλληλεγγύης. Μαθαίνουν να εκτιμούν τα αγαθά που σήμερα θεωρούν δεδομένα (όπως η ειρήνη και η ελευθερία) μαθαίνοντας για το τίμημα που πλήρωσαν οι πρόγονοί τους για να τα διασφαλίσουν.
Το «Όταν παίζαμε για τη νίκη Καραγκιόζη μου» θυμίζει ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από «μεγάλους στρατηγούς» αλλά από καθημερινούς ανθρώπους, ακόμα και παιδιά. Έτσι, οι μικροί αναγνώστες κατανοούν ότι και οι δικές τους πράξεις και η δική τους στάση ζωής συνδιαμορφώνουν το μέλλον της πατρίδας τους.
Το «Όταν παίζαμε για τη νίκη, Καραγκιόζη μου!» απευθύνεται όχι μόνο σε παιδιά αλλά και σε γονείς και εκπαιδευτικούς. Μετατρέπει το ιστορικό γεγονός σε βίωμα και συναίσθημα, γιατί η ιστορική γνώση είναι το θεμέλιο για να μεγαλώσουμε παιδιά με ελεύθερη σκέψη, αξίες και αγάπη για τον τόπο τους. Όταν γνωρίζουν ιστορία, αποκτούν τα εργαλεία να αμφισβητούν τα «έτοιμα» αφηγήματα, να αναγνωρίζουν την προπαγάνδα και τα fake news, και να αναπτύσσουν αυτόνομη σκέψη.
Το «Όταν παίζαμε για τη νίκη, Καραγκιόζη μου» όταν κυκλοφόρησε συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα για τα Κρατικά Βραβεία Παιδικού Βιβλίου και στα λογοτεχνικά βραβεία του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου και του περιοδικού «Ο Αναγνώστης».
